Μια ξεχωριστή εμπειρία είχαν την ευκαιρία να ζήσουν το πρωί της Κυριακής, όσοι ανταποκρίθηκαν στο κάλεσμα της Ομάδας Προστασίας Πολιτιστικής Κληρονομιάς Αίγινας, για επίσκεψη και ξενάγηση στο βυζαντινό μνημείο του Αγίου Δημητρίου στην περιοχή των Αγίων Ασωμάτων.
Ένα μνημείο σχεδόν άγνωστο στους περισσότερους Aιγινήτες, που όμως αποκαλύπτει έναν κρυμμένο θησαυρό ιστορίας, αρχιτεκτονικής και τέχνης.
Η συνάντηση πραγματοποιήθηκε στις 12:00 το μεσημέρι, έξω από τον ναό των Αγίων Ασωμάτων, από όπου οι συμμετέχοντες οδηγήθηκαν στο μικρό, αλλά ιδιαίτερα σημαντικό βυζαντινό μνημείο του Αγίου Δημητρίου.
Στην ξενάγηση συμμετείχε ο αρχιτέκτων κ. Ιωάννης Δέδες, ο οποίος ανέλαβε να παρουσιάσει τα στοιχεία που καθιστούν το μνημείο ξεχωριστό, τόσο από άποψη αρχιτεκτονικής, όσο και από άποψη ιστορικών και καλλιτεχνικών χαρακτηριστικών.
Ένα μνημείο “κρυμμένο” σε κοινή θέα
Όπως τονίστηκε ο κ. Γιώργος Μπήτρος, πρόεδρος της Ομάδα, ο Άγιος Δημήτριος, παρά το ότι έχει καταγραφεί και μελετηθεί από τον καθηγητή κ. Χαράλαμπο Πέννα στο έργο "Βυζαντινή Αίγινα", παραμένει ένα μνημείο που πολλοί κάτοικοι περνούν δίπλα του χωρίς να γνωρίζουν την ύπαρξή του. Μακριά από το βλέμμα του δρόμου, το εκκλησάκι εντυπωσιάζει με την απλότητα, την αρχοντιά και την αρμονία του με το φυσικό περιβάλλον.
Ιδιαίτερες ευχαριστίες δόθηκαν στον πατέρα Κωνσταντίνο, ο οποίος άνοιξε τον ναό και βοήθησε ώστε η επίσκεψη να πραγματοποιηθεί.
Η αρχιτεκτονική ταυτότητα του μνημείου – Ένας σπάνιος τρουλαίος ναός στην Αίγινα
Ο κ. Ιωάννης Δέδες, ξεκινώντας την ξενάγηση, εξήγησε ότι ο ναός του Αγίου Δημητρίου είναι εγγεγραμμένος σταυροειδής με τρούλο, μια τυπολογία που δεν είναι συνηθισμένη στην Αίγινα. Οι περισσότεροι βυζαντινοί ναοί του νησιού είναι μονόχωροι καμαροσκεπείς, γεγονός που καθιστά τον Άγιο Δημήτριο ιδιαίτερα σημαντικό.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, ο ναός φαίνεται να έχει ανεγερθεί από οικογένεια που διέθετε οικονομική επιφάνεια, κάτι που ενισχύεται από την αρχιτεκτονική του ποιότητα και την επιμελημένη κατασκευή. Ο κ. Δέδες συνέδεσε τον Άγιο Δημήτριο με άλλους τρουλαίους ναούς της Αίγινας, όπως τον Άγιο Ιωάννη τον Θεολόγο στην Παλιαχώρα και τον Ταξιάρχη, με τους οποίους παρουσιάζει σημαντικές μορφολογικές ομοιότητες.
Οικοδομικά στοιχεία – Η σημασία της αναλογίας στη βυζαντινή αρχιτεκτονική
Στην εξωτερική περιήγηση, ο κ. Δέδες αναφέρθηκε στον λίθινο κοσμήτη, το λοξό τμήμα που οριοθετεί τη μετάβαση από την τοιχοποιία στις καμάρες και αποτελούσε το σημείο όπου τελείωνε η ορθομαρμάρωση και ξεκινούσε η αγιογράφηση. Στους πρώτους βυζαντινούς αιώνες είχε δομική και αισθητική σημασία, ενώ σε μεταγενέστερες φάσεις λειτουργούσε και ως ενδιάμεση ζώνη ενίσχυσης της τοιχοποιίας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκάλεσε η ανάλυση των κιόνων και κιονοκράνων, τα οποία προέρχονται από διαφορετικές εποχές και μνημεία και επαναχρησιμοποιήθηκαν, όπως συνηθιζόταν στη βυζαντινή εποχή. «Η βυζαντινή αρχιτεκτονική βασίζεται στην αναλογία και στην επανάχρηση: το ζητούμενο δεν είναι η συμμετρία, αλλά η αρμονική ενσωμάτωση», τόνισε ο κ. Δέδες.
Τα ηχητικά αγγεία – Το “φυσικό ηχοσύστημα” του ναού
Ένα από τα πιο ιδιαίτερα στοιχεία που εντυπωσίασαν τους επισκέπτες ήταν η παρουσία των εντοιχισμένων ηχητικών αγγείων, των μικρών πήλινων δοχείων που τοποθετούνταν στους θόλους και στις γωνίες του τρούλου.
Τα αγγεία αυτά λειτουργούσαν ως φυσικό σύστημα ενίσχυσης της ακουστικής, βοηθώντας τον ήχο να διαχέεται ομοιόμορφα κατά τη διάρκεια των ακολουθιών. Το φαινόμενο έγινε εύκολα αντιληπτό καθώς ο κ. Δέδες μετακινούνταν στον χώρο και η χροιά της φωνής του άλλαζε εντυπωσιακά.
Η τοιχογραφία του Αγίου Δημητρίου – Ένα πολύτιμο σωζόμενο σπάραγμα
Στο εσωτερικό του ναού σώζεται ένα σημαντικό τμήμα τοιχογραφίας που απεικονίζει τον Άγιο Δημήτριο έφιππο, χαρακτηριστικό που μαρτυρά ότι η αγιογράφηση έγινε μετά τις Σταυροφορίες, δηλαδή μετά το 1204.
Η ασπίδα του Αγίου παρουσιάζει ψευδοκουφικά μοτίβα, απομιμήσεις αραβικών διακοσμητικών γραμμάτων, τα οποία συναντώνται σε έργα υψηλής ποιότητας, με επιρροές από τα μεγάλα καλλιτεχνικά κέντρα της εποχής – κυρίως την Κωνσταντινούπολη και την Κρήτη.
Τα χαρακτηριστικά των γραμμών και το ύφος της τοιχογραφίας οδηγούν σε χρονολόγηση στον 14ο αιώνα, περίοδο ακμής της μεταβυζαντινής τέχνης στην περιοχή.
Ένα μνημείο που σώζεται σε εξαιρετική κατάσταση
Παρά τις νεότερες παρεμβάσεις, ο ναός έχει διατηρηθεί σε πολύ καλή κατάσταση. Η δυτική όψη έχει ανακατασκευαστεί σε μεταγενέστερη περίοδο, με τρόπο όμως επιμελημένο, που δεν αλλοιώνει τον χαρακτήρα του μνημείου.
Στο εσωτερικό, τα παλιά πεζούλια – οι χαρακτηριστικές χαμηλές πέτρινες θέσεις καθίσματος – έχουν διατηρηθεί, ενώ πολλά από τα αρχιτεκτονικά στοιχεία έχουν ενσωματωθεί με σεβασμό στη βυζαντινή παράδοση.
Η σημασία τέτοιων επισκέψεων για την ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς
Η σημερινή δράση της Ομάδας Προστασίας Πολιτιστικής Κληρονομιάς Αίγινας ανέδειξε για ακόμη μια φορά τη σημασία της γνωριμίας των πολιτών με τα άγνωστα μνημεία του νησιού, μέσα από την εμπεριστατωμένη παρουσίαση του αρχιτέκτονα κ. Ιωάννη Δέδε και τη μέριμνα του εκπαιδευτικού και συγγραφέα κ. Γιώργου Μπήτρου.
